Blog

Kunst in Oude Synagogen (15-8-2016)

In tegenstelling tot vloermozaïeken in oude kerken, waar zelden heiligen of Bijbelse scenes zijn afgebeeld, werd op vloermozaïeken van synagogen in de Late Oudheid (4de-6de eeuw) regelmatig afbeeldingen uit het Oude Testament getoond. Het bekendst is het offer van Isaak in de synagoge van Beth Alpha. Maar ook Daniel in de leeuwenkuil en andere voorstellingen zijn bekend.

De Synagoge van Huqoq

Vanaf 2012 wordt de site van Huqoq, in het noorden van Israël, opgegraven. De resultaten zijn verbluffend. Jaar na jaar worden er telkens nieuwe mozaïeken blootgelegd. Het is de grootste concentratie van Oud-Testamentische verhalen die ooit op mozaïeken uit één synagoge zijn gevonden. Het verhaal van Samson bijvoorbeeld, is in meerdere panelen uiteengezet. De vossen die staart-aan-staart aan elkaar zijn vastgebonden met een fakkel ertussen zijn ook bekend uit de synagoge van Mopsuestia/Misis in Turkije, maar Huqoq toont unieke toegevoegde scenes, zoals Samson die de poorten van Gaza draagt.

Detail of foxes in the mosaic of Samson and the foxes, Huqoq exc   Foto 002 Samson en de poorten van Gaza

Samsons vossen                             Samson draagt de poorten van Gaza (uit de synagoge van Huqoq)

De nieuwe vondsten in Huqoq

Een maand geleden zijn weer nieuwe mozaïeken in Huqoq van twee verschillende verhalen gevonden: de ark van Noach (ook bekend uit de synagoge van Garasa in Jordanië en uit Mopsuestia). In Huqoq zien wij verschillende diersoorten, o.a. olifanten, leeuwpaarden, ezels, slangen, beren en zelfs struisvogels die in paren naar de ark lopen. De tweede scene die dit jaar is gevonden is de doortocht door de Rode Zee (ook bekend uit de synagoge van Khirbet Wadi Hamam in Israël, niet ver van Huqoq). In Huqoq zijn de gezonken oorlogswagens en soldaten van de farao, afgebeeld als Romeinse soldaten, onder water te zien, waar ze vechten tegen de grote vissen die hun deels inslikken.

Foto 003 donkey-noahs-ark-mosaic  Foto 004 Soldaat

Paar ezels loopt naar de ark van Noach               Soldaten verdrinken in de Rode Zee (Huqoq)

Unieke voorstelling

Het meest uitzonderlijke in Huqoq zijn de mozaïeken die gevonden zijn in de oosterse galerij van het gebouw. Deze tonen post Oud-Testamentische verhalen, waarschijnlijk uit het boek Maccabeërs, dat zich in de Hellenistische tijd afspeelt en de strijd voor Joodse onafhankelijkheid tegen Antiochus IV Epiphanes vertelt. Volgens de archeoloog Jodi Magnes is het zelfs mogelijk dat één van de scenes een voorstelling is van de Talmoedische legende over de ontmoeting tussen Alexander de Grote en de Joodse Hoge Priester.

Foto 005  Royal figure in Huqoq mosaic

Strijdolifant                                                          Alexander de Grote (?) (Huqoq)

Redding en verlossen

Wat bewoog Joden om zulke voorstellingen in hun synagogen te plaatsen? Ongetwijfeld had ieder van deze verhalen een speciale betekenis voor de lokale gemeente. Maar hebben deze verhalen iets gemeenschappelijk met elkaar? Het lijkt er op dat dit wel het geval is: alle scenes tonen verhalen waar óf persoonlijk redding van de dood plaatsvindt (Het offer van Isaak, Daniel en Noach) óf een redding van het volk Israël (de doortocht door de Rode Zee, Samson en zelfs de overwinning van de Maccabeërs). Al deze voorstellingen stammen uit een tijd waarin het christendom de officiële religie is geworden, een tijd waarin de Joodse autonomie in het land allang verloren was en de Vroeg-Byzantijnse Keizers vaak onderdrukkende maatregelen inzetten jegens de niet-christelijke bevolking. Wellicht uiten deze voorstellingen het verlangen van Joden naar redding.

Foto 007 Huqoq-middle-register-of-the-elephant-mosaic

Referentie naar het Chanoekaverhaa (?) (Huqoq)

Een nieuw Skeletmozaïek in Turkije gevonden (28-4-2016)

skelet Turkije

Skeletmozaïek

Hij ligt er bij alsof hij op een zachte bank rust, met zijn linker ellenboog steunt hij tegen een kussen. Zijn rechterarm is gebogen over zijn hoofd en in zijn linkerhand is een schaal met wijn. Aan de linkerkant van het paneel zijn broden en wellicht een gebraden kip, en dwars door dit alles staat een Griekse inscriptie die zoiets betekent als: ‘wees gelukkig en geniet van het leven’. Dit merkwaardig mozaïek is onlangs in een buitenstadje van Antiochië (Turkije) gevonden.

15de eeuwse bril

Skeletten zijn een populair thema in de kunst. Vooral in de late middeleeuwen werden ze als dansend en spelend, met griezelige glimlachen afgebeeld. Deze voorstellingen kregen de naam La Danse Macabre en symboliseren de dood die op ieder van ons wacht – man of vrouw, rijk en arm, aristocraat of boer – niemand ontsnapt hieraan. Een andere type voorstellingen zijn de afbeelding dat bekend staat als memento mori ofwel ‘gedenkt te sterven’. Deze hadden vooral in Christelijke context de symboliek van de vluchtigheid en kwetsbaarheid van het leven tegenover de zekerheid van de dood. Er schuilt ook een waarschuwing in deze kunstwerken: een hedonistisch leven komt uiteindelijk ten einde, en dan staat de zondaar voor het oordeel van zijn schepper.

Danse Macabre

Romeinse kunst

Het skeletmozaïek uit Turkije is niet het enige skelet uit de Romeinse kunst. Andere skelet-mozaïeken zijn bekend uit Pompeii en Rome (zie afbeeldingen). Eén van deze toont een liggend skelet met de inscriptie in het Grieks: ‘ken jezelf’; deze woorden waren geschreven in de tempel van Apollo in de orakelstad Delphi. In tegenstelling tot de Grieken, kende de Romeinse religie wel het idee van straf na de dood – de interpretatie van het mozaïek als een vroege ‘memento mori’-afbeelding lijkt dus niet ver gezocht. Het mozaïek in Turkije lijkt toch een andere richting op te gaan: hij is in een eetkamer gevonden, de plaats in het huis waar gezellige feestmaaltijden werden gehouden. Het is makkelijk voor te stellen dat een zwaarbeladen religieuze boodschap geen goede invloed op de spijsvertering van de gasten zou hebben. De inscriptie roept bovendien duidelijk tot genot en het skelet geeft als het ware het juiste voorbeeld: drinken en eten op zachte kussens…

Skelet Rome

Epicurische filosofie

Een andere richting waarin de betekenis van het skeletmozaiek gezocht kan worden is de filosofie van Epicurus. Hij leefde in de 3de eeuw v.Chr. maar zijn leer was onder de Romeinen enorm populair. Het Epicurisme gaat om het persoonlijk geluk. Centraal hierbij staat het vermijden van pijn en verdriet. De taak van de filosofie, volgens Epicurus, is ons van onze angsten te bevrijden, met name onze angst voor de goden en voor de dood. Volgens Epicurus’ leer zit er geen bedoeling achter ons universum (noch achter de talloze anderen die steeds ontstaan en vergaan), alles is een toevallig samenstel van atomen. Ook het bestaande universum zal weer uit elkaar vallen. De dood is niets anders dan een uiteengaan van de atomen waaruit het lichaam en de ziel bestaan; alles houdt op, en er is geen leven na de dood. De grootste bronnen van vrees worden zodoende weggenomen. Tegelijkertijd riep Epicurus niet op tot hedonisme. Zelf leidde hij een zeer sober leven en leefde op water en brood. Het beste leven volgens Epicurus is een teruggetrokken leven te midden van vrienden. En ons liggende skelet? Roept hij tot puur genot? Of bekritiseert hij dit gedrag juist? – Een goed feestmaal begon altijd met een goed filosofisch gesprek. Met dit mozaïek hadden de gasten zeker meer dan genoeg gesprekstof!

schedel pompeii

 

Helios in de synagoge (13-4-2016)

Zohar_fig_2 Beth Alpha zodiac

Één van de meest controversiële voorstellingen in synagogen uit de Late Oudheid is de Romeinse zonnegod Helios (of Sol) die midden in een ring van de twaalf symbolen van de dierenriem op zijn vierspan rijdt. De allereerste Helios werd al in 1912 opgegraven in Na’aran, bij Jericho. De archeoloog schrok zo van zijn eigen vondst dat hij het niet eens publiceerde…één voor één werden andere voorbeelden in Israël gevonden: in Beth Alpha, Susiya, Usfiya, Hammath Tiberais, Sepphoris…allemaal synagogen van tussen de 4de en de 6de eeuw.

Controversiële kunst

De voorstellingen zijn in verschillende opzichten controversieel: niet alleen zijn het duidelijk figuratieve voorstellingen (soms met naakte figuren), het zijn afbeeldingen die niets hebben met verhalen uit het Oude Testament of met Joodse verhalen. Integendeel: de twaalf symbolen van de dierenriem én de figuur van de zonnegod Helios zijn duidelijk overgenomen uit de omringende Grieks-Romeinse cultuur. Ook de verwijzing naar astrologie is verwarrend: speelde astrologie een rol in het Jodendom van die tijd? En welke allegorische betekenissen kunnen deze voorstellingen binnen het Jodendom hebben?

Interpretaties

Er werden verschillende interpretaties voorgesteld: de meesten zien de voorstelling als de kosmos en de macht van God in het universum, maar ook de interpretatie van de afbeeldingen als een rituele kalender en de oneindige cyclus van tijd zijn mogelijk. Een interessant idee dat wij wellicht niet gauw met het Jodendom zouden associëren, is dat deze voorstellingen wijzen op het fenomeen van bijgeloof en magie in het Jodendom in de Late Oudheid. Astrologie was enorm populair in de Oudheid en verschillende Rabbijnse bronnen wekken, ook als ze tegen het fenomeen spreken, de indruk dat de populariteit zich uitstrekte tot de Joodse wereld.

Joodse magie

Sterker nog, Helios wordt genoemd in de magische joodse tekst ‘Sefer Harazim’ (‘het boek van geheimen’) als een engel in de vierde hemelsfeer. Wanneer het boek van geheimen geschreven is, is niet bekend – wetenschappers opperen alles tussen de tweede en de zevende eeuw. Het boek van geheimen is een praktisch boek, dat de opbouw van de hemelse sferen en de hiërarchie van de engelen uitlegt met de doel tips te geven over hoe je deze kennis kunt gebruiken voor je dagelijkse geluk: wil je de liefde van een vrouw winnen? Wil je dat de koning met jouw verzoek instemt? Wil je een tegenstander uitschakelen? Wil je contact maken met een overledene? Of zelfs de dag en tijd van je eigen dood weten – voor alles is een engel die daar over gaat en met de juiste handeling en formules kun je die in beweging brengen. Je kunt zelfs de zon ’s nachts zien, als je de juiste handeling weet. En wie moet je hiervoor benaderen? – ja, dat is Helios. En dit is wat er staat: “Indien je de zon ‘s nachts wilt zien, gaande in de noordelijke wind, reinig je drie weken lang, onthoud je van vlees en wijn en alle onzuiverheden, en sta in de late nacht om drie uur, gewikkeld in witte gewaden, en zeg de naam van de zon en de namen van de engelen die hem ’s nachts leiden eenentwintig keer […] buig naar de aarde en spreek het volgende gebed: ‘Ik aanbid je, Helios! Rijzend in het Oosten, de goede zeewandelaar, de vertrouwde leider die het hemelse wiel draait en de Heilige orde van de constellaties heeft ingesteld, gouverneur over vele, heer, de briljante leider, een koning, de bepaler van de sterren […]’

Het ligt voor de hand dat dit moeilijk is binnen de Joodse orthodoxie te plaatsen. Een interessant detail is dat het gebed aan Helios is geschreven in het Grieks (maar in Hebreeuwse letters!) wat betekent dat de schrijver magische Griekse teksten kende. Hier citeert hij letterlijk een Griekse formule die hij elders vond. De Griekse invloed is meer dan evident. Dat de artistieke voorstelling van Helios in de mozaïeken duidelijk Grieks-Romeinse iconografie gebruikt duidt wellicht op een aspect binnen de Joodse cultuur in de Oudheid dat nog weinig aandacht kreeg.

Tiberias_half

De allereerste schoonheidswedstrijd (4-2-2016)

Judgement_Paris_Antioch_Louvre_Ma3443

Daar zijn ze, de drie goddelijke schoonheden: Hera, Athene en Aphrodite.

De Trojaanse prins Paris, die optreedt als eenmansjury, kijkt even verbaasd naar Hermes, de boodschapper van de goden. ‘De mooiste van de drie kiezen, zei u?’ zo herhaalt hij de opdracht vol verbazing. Hij kan deze schoonheden die groter dan het leven zijn amper recht aankijken, laat staan de mooiste uitkiezen. Maar de gouden appel kan maar naar één van de drie gaan.

Een aanmoedigingsbonus

De godinnen hebben natuurlijk meer dan schoonheid in huis, en al gauw hebben ze door dat Paris een duwtje in de rug nodig heeft. Laten wij het noemen – een ‘aanmoedigingsbonus’. Hera denkt de ziel van de man te kennen: politieke macht is toch de motivatie van alle grote leiders? Want ‘power makes the world go round’…Athene, de godin van de oorlogskunst, denkt er anders over: grote veroveringen en grote overwinningen, dit is waar een echte held mee wil pronken. Voor een echte Griekse held zou de keuze tussen die twee inderdaad al heel moeilijk zijn. Maar Aphrodite herkent direct wat voor mens Paris is…’als je mij kiest’ , zegt ze met haar zoetste stem, haar tuniek glipt per ongeluk zo dat haar schouder ontbloot wordt…’dan krijg je van mij de mooiste vrouw ter wereld’…haar tuniek zakt nog verder en geeft haar goddelijke figuur bijna bloot…ze hoeft Paris echt niet verder te overtuigen – de gouden appel is voor haar!

Helena van Troje

Wie was die mooiste vrouw ter wereld? Iedereen die met slechts de meest elementaire opleiding in de Oudheid wist dat deze vrouw Helena (beter bekend als ‘Helena van Troje’) was. Dat Helena al getrouwd was, en niet met de minste Griekse held, namelijk met Menelaos, de koning van Sparta, is maar een vervelend ‘detail’; Aphrodite zorgt ervoor dat Helena bij Paris terechtkomt. Dat dit de Trojanse oorlog veroorzaakt? Ach, doe toch niet zo moeilijk…

Een spectaculair versierde vloer

Dit spectaculaire mozaïek uit de tweede eeuw, nu in het Louvre te Parijs, versierde de vloer van een eetkamer van een villa in Antiochië. Eetkamers waren niet zomaar een ruimte bij de keuken waar je een maaltijd snel naar binnen werkte. Het waren belangrijke gastkamers waar luxe feestmaaltijden voor een select gezelschap werden gehouden. Zo’n maaltijd kon de hele avond in beslag nemen en had meerdere onderdelen, waar drinken, eten (soms de meest exotische gerechten) en vermaak-programma zoals muziek, dans en…prostituees (vrouwelijk én mannelijk), een deel van het menu uitmaakten.

Vier andere panelen

Het paneel lag centraal samen met andere vier panelen. De drie panelen bij het entree verwelkomden de gasten met een drankwedstrijd tussen de wijngod Dionysos en Herakles, een dansende maenade, de vrouwelijke volgeling van Dionysos, en een satyr. Hier kreeg de gast alvast een idee welk plezier hem te wachten stond…maar eerst namen de gasten plaats op de gastbedden en lagen ze oog-in-oog met twee panelen uit de verhalencyclus van Aphrodite, godin van de liefde. De ene is haar triomf bij het oordeel van Paris, het voor-verhaal van de Trojaanse oorlog, en de andere een kroningsscène waar Aphrodite naast haar geliefde Adonis zit. Het tragische einde van dat liefde is als een hint meegegeven in de versiering van de klaprozen in de omlijsting – de klaprozen die uit elke bloeddruppel van Adonis, die tijdens een jachtongeluk sterft, uit de aarde bloeien.

Schoonheid & liefde

De introductie bij zo’n maaltijd, het deel van de avond waar de gasten nog redelijk nuchter waren, was gewijd aan een intellectueel gesprek. En wat is nou betere gespreksstof dan de schoonheid en de liefde? De twee panelen vormden dan een uitgangspunt voor een discussie, en de opdrachtgever heeft duidelijk geld nog moeite gespaard om de mooiste kunstwerken van zijn tijd en de duurste materialen te gebruiken. Deze kunstwerken waren in eerste instantie bedoeld om de gasten te imponeren, te inspireren en de gespreksstof zou als vanzelf uit de schoonheid van de afbeeldingen vloeien.

Welk gesprek zou u voeren?

Het is niet moeilijk om voor te stellen dat bij elk gezelschap het gesprek een andere wending nam: de verraderlijkheid van de liefde, de liefde die een hoge prijs eist, of het simpele dilemma waar Paris voor stond: kies je de waardigheid en de deugd die je aangeboden is door Hera en Athene, of kies je voor het genot, door gepresenteerd? Welke keuze is de juiste voor een waardig man? En wat zegt dat over het gezelschap dat nu bij elkaar aan de eetbanken ligt? Of misschien zou het gesprek over de tragische liefde gaan tussen een godin en een sterveling, een liefde die, hoe dan ook, gedoemd is om een gebroken hart en pijn te veroorzaken? Of misschien zou het gesprek over de perfecte liefde gaan, opgewekt door de niet meteen opvallende figuren van Eros en Psyche in de achtergrond van het mozaïek; een verwijzing naar de zoektocht van de menselijke ziel naar de hoogwaardige liefde, en het vinden daarvan in de harmonie tussen lichaam en ziel.

Welk gesprek zou u voeren?

 

De drie wijzen uit het oosten (23-12-2015)

droppedImage_1

Wellicht de bekendste voorstelling van de drie wijzen (of ‘drie koningen’) komt uit het zesde-eeuwse mozaïek van Sant’Apollinare Nuovo te Ravenna, Italië. Gerestaureerd in de 18de eeuw zijn niet alle details origineel, toch blijft het een zeer indrukwekkend mozaïek.

Strakke broeken & frygische mutsen

De wijzen zijn als Perzen afgebeeld, met strakke broeken en de typische frygische muts, het kenmerk bij uitsteek van ‘iemand uit het Oosten’. In het evangelie van Mattheus staat niet dat het er drie waren en in het Syrisch Christendom zijn het er zelfs 12! Het evangelie noemt wel drie geschenken: goud, wierook en mirre, vandaar dat de wijzen ook als drie in de westelijke kunst zijn voorgesteld. Hun namen, Melchior, Caspar en Balthazar, staan in het mozaïek uit Ravenna in de inscriptie boven hun hoofden.

Van magiërs naar koningen

In de loop van de tijd kreeg ieder van hun een associatie met één van de continenten: Balthazar met Afrika, Caspar met het Azië/Perzië en Melchior met de Indo-Europese volkeren. Maar er zijn ook andere versies voor hun namen. In latere eeuwen vertegenwoordigen ze drie leeftijden: 60, 40 en 20 met Melchior als oudste en Balthazar de jongste. Vanaf de 10de eeuw worden ze als koningen afgebeeld. De drie Magiërs staan dan symbool voor alle volkeren in de wereld die het geloof in Jezus aanvaarden: “Volken laten zich leiden door Uw licht, koningen door de glans van Uw schijnsel” (Jesaia, 60; 3). “De koningen van Tarsis en de kustlanden, laten zij hem een geschenk brengen” (Psalm 72;10).

Kerk gered door prachtig kunstwerk wijzen

Een vergelijkbare voorstelling met die van Ravenna was wellicht afgebeeld in het mozaïek buiten de geboortekerk in Bethlehem, een kunstwerk dat al lang geleden verloren is gegaan. Maar het volgende werd verteld in verband met de betrokkenheid van dat kunstwerk in het redden van de kerk tijdens de Perzische verovering van Bethlehem in 614: “[…] Gezegende Helena […] heeft de Grote Kerk [voor] Moeder van God opgericht en liet aan de buitenste westelijke muur een mozaïek maken van de geboorte van Jezus, met de moeder Gods die haar baby haar leven-gevende borst geeft, en een afbeelding van de wijzen die met bewondering hun geschenken geven. Toen de Goddeloze Perzen […] naar de Heilige stad Bethlehem kwamen en de afbeelding van hun landgenoten, de wijzen die geleerd waren in de astronomie, zagen – bewonderden ze hun alsof ze levende beelden zagen, en uit bewondering en liefde voor hun voorouders, lieten ze de kerk intact en zonder schade […]”

Vrolijke kerstfeest!

Kunsthistorica en mozaïekspecialiste Drs. Diklah Zohar